Cách tối ưu hóa âm thanh cho không gian DJ tại nhà
Chúng ta sẽ khám phá trong bài hướng dẫn về âm học tại nhà này, một số cải tiến có ý nghĩa nhất mà bạn có thể thực hiện đối với không gian DJ của mình đều có giá thành rẻ hoặc hoàn toàn miễn phí.
Tôi đã phạm phải một trong những lỗi ngớ ngẩn lớn nhất trong sự nghiệp của mình khi đang chuẩn bị thu âm một buổi phỏng vấn podcast tại căn hộ ở Tokyo của một nhà tổ chức lễ hội và anh ấy còn là một người chơi âm thanh thực thụ. Để lấy chỗ đặt chân đế micro, tôi đã nhặt một chiếc gối tựa lưng lên khỏi sàn nhà, từ một vị trí có vẻ ngẫu nhiên phía sau chiếc bàn ăn nơi chúng tôi sẽ thực hiện buổi phỏng vấn.
Khi quay lại hỏi xem nên đặt nó ở đâu, anh ta mặt đã tái mét. “Cái đó, ờ, cần phải giữ nguyên ở đó,” anh ấy nói, giật lại chiếc gối và cẩn thận đặt nó trở lại vị trí cũ phía sau chiếc bàn. Tôi nhận ra đây không phải là một chiếc gối bị rơi trên đường mang ra ghế sofa, mà là một công cụ hấp thụ đơn giản cho một vài tần số không mong muốn phát ra từ hệ thống hi-fi cực kỳ phức tạp của anh ấy, vốn được bày biện dọc theo toàn bộ bức tường phía trước.
Tôi không thể hứa chắc với bạn rằng chiếc gối đó mang lại hiệu quả lớn — audiophilia nổi tiếng là một bộ môn nghệ thuật huyền bí được xây dựng trên những hiệu suất biên giảm dần (càng đầu tư nhiều hiệu quả tăng thêm càng ít) — nhưng sự phạm lỗi này đã thôi thúc tôi cải thiện hệ thống nghe nhạc tại nhà của mình, vốn được trang bị để phục vụ cho việc chơi DJ.
Mặc dù luôn có một số thiết bị cần được nâng cấp, nhưng những cải tiến lớn nhất lại đến từ việc hiểu rõ không gian của bạn một cách phi công nghệ (low-tech) rõ rệt. Trong phòng khách nhỏ nhưng thoải mái của nhà tổ chức lễ hội đó, tôi nhận thấy rất nhiều chi tiết tinh tế góp phần làm cho căn phòng có âm thanh tốt, từ sự phong phú của các vật liệu mềm, cho đến góc đặt đặc biệt của những chiếc loa có thiết kế tương lai, vốn dĩ có vẻ tương ứng với một vị trí trên ghế sofa ở giữa phòng. Tôi thậm chí còn nảy ra suy nghĩ rằng những chiếc kệ xếp đầy đĩa than một cách lỏng lẻo của anh ấy, nằm dọc theo bức tường bên vuông góc với hệ thống hi-fi, có thể đang kiêm luôn chức năng của một thiết bị tiêu âm.
Các DJ không cần phải là những người chơi audiophile, nhưng chúng ta có thể sử dụng một số nguyên lý âm học tương tự mà họ dựa vào để đạt được độ rõ nét, độ chi tiết và tính vật lý từ thiết bị DJ ở bất kỳ mức giá nào. Việc làm cho không gian DJ của bạn có âm thanh tốt nhất là một cân nhắc chức năng quan trọng: bạn nghe nhạc càng rõ thì bạn mix nhạc càng tốt. Và điều đó áp dụng cho dù bạn đang chơi trên hệ thống của một nghệ sĩ headline lễ hội, hay trên một bàn controller cơ bản và những chiếc loa kiểm âm studio được nhượng lại từ người khác.
Mặc dù tôi sẽ đưa ra một số khuyến nghị tốn tiền, nhưng đây sẽ là một bài viết về công nghệ âm thanh hiếm hoi không khiến bạn thèm muốn mua thiết bị mới. Thay vào đó, tôi sẽ đưa ra những cách để có được âm thanh tốt nhất từ bất kỳ thiết bị nào bạn đang sử dụng bằng cách tư duy về không gian mà nó đang tọa lạc.
Những điều cơ bản
Bất cứ khi nào âm thanh được khuếch đại trong một không gian kín, mục tiêu luôn là đưa càng nhiều âm thanh trực tiếp từ loa vào tai người nghe càng tốt. Khi loa phát ra âm thanh, một phần âm thanh sẽ đi theo hướng mà loa hướng vào, đặc biệt là ở các tần số cao nhất, như tiếng xè xè của hi-hat hoặc các phụ âm sắc nét của ca sĩ. Nhưng càng đi xuống thấp dọc theo dải tần số có thể nghe thấy được — các quảng âm bậc cao từ đàn guitar hoặc hợp âm synth, giai điệu nhạc cụ và giọng hát, dòng bass (basslines), trống kick — thì những âm thanh đó càng lan tỏa rộng ra từ loa.
Bạn vẫn nghe thấy âm thanh không đi trực tiếp đến bạn, nhưng chỉ sau khi nó đã dội lại từ tường, sàn, trần nhà hoặc bất kỳ bề mặt cứng nào khác mà nó chạm vào. Khi âm thanh phải thực hiện một hoặc nhiều điểm dừng, nó sẽ bị trễ (delayed) — thuật ngữ kỹ thuật chỉ việc âm thanh đến muộn, với một phần năng lượng ban đầu của nó bị triệt tiêu và các đặc tính khác bị thay đổi do sự tương tác này.
Bạn có lẽ biết đến "delay" như một hiệu ứng hữu ích trên các bàn mixer DJ, nhưng trong âm học phòng, nó có thể là một vấn đề lớn. Các sóng âm đến muộn, được đo bằng mili giây, sẽ gây nhiễu cho các sóng âm đến trực tiếp, ảnh hưởng đến mức độ rõ ràng khi chúng ta nghe các nốt nhạc và chi tiết trong bản nhạc. Các chuyên gia âm học gọi đây là hiện tượng nhuộm màu âm (coloration) — một thuật ngữ có thể mang tính tích cực, chẳng hạn như trong một nhà thờ cổ tổ chức các buổi hòa nhạc thính phòng đáng yêu, nhưng lại là điều cần tránh khi cố gắng nghe rõ các đường nét của một bài nhạc được phát qua loa.
Các tần số thấp hơn đặt ra những thách thức đặc biệt. Sóng âm truyền qua không khí trong phòng của bạn, điều đó có nghĩa là chúng chiếm không gian vật lý. Và có những tần số mà kích thước của chúng sẽ tương ứng với kích thước căn phòng của bạn. Đây gọi là hiện tượng sóng đứng (standing waves), và nếu bạn từng ở trong một căn phòng có vẻ như bị ù lên theo những khoảnh khắc nhất định trong một bài nhạc, thì bạn đã trải nghiệm chúng rồi đấy. Đây chính xác là việc căn phòng cộng hưởng với một tần số và củng cố nó, tạo ra một sự gia tăng năng lượng không bị tiêu tan nhanh chóng như các phần khác của âm thanh.
Loa của bạn có thể lọc bỏ các tần số thấp nhất trên bản thu âm, nhưng nếu hệ thống của bạn tạo ra các tần số thấp đến mức không có đủ không gian vật lý cho các sóng âm truyền đi, chúng sẽ gây ra nhiều hiện tượng méo tiếng và tiếng rền ù hơn vào không gian của bạn.
Đừng chạm vào nút đó
Như bạn có thể thấy, tất cả các vấn đề này đều liên quan đến các đặc tính vật lý của âm thanh. Do đó, đây không phải là vấn đề bạn có thể giải quyết (ít nhất là không hoàn toàn) bằng cách thay đổi cài đặt hoặc đổi một trong các linh kiện phần cứng của mình. Cách tốt nhất để ngăn chặn âm thanh bị trễ, sóng đứng và bất kỳ hiện tượng méo tiếng nào khác làm mờ đi âm thanh trực tiếp từ loa của bạn là chặn đứng chúng trên đường truyền.
Bạn có thể hình dung cách vấn đề này được giải quyết trong một studio thu âm cao cấp hoặc phòng hòa nhạc hiện đại: các tấm mút xốp được bố trí một cách bài bản, các lớp gạch âm học đặt cách nhau thả từ trần nhà xuống, thậm chí có thể là các phòng trong phòng được thiết kế lơ lửng để có các bề mặt song song tối thiểu. Nhưng xin vui lòng đừng để hình mẫu lý tưởng này của việc quản lý âm học làm bạn hoảng sợ và ngăn bạn thực hiện bất kỳ điều gì để cải thiện không gian của riêng mình. Có rất nhiều điều bạn có thể làm dựa trên cách thiết lập phòng điều khiển (control room) của studio mà không cần phải đầu tư số tiền ở mức chuyên nghiệp (hoặc không tốn đồng nào).
Bắt đầu từ nguồn phát âm thanh
Chúng ta sẽ bắt đầu với việc bố trí loa. Nhưng trước khi nói về mặt trước của loa, vốn thường có hai phần phát ra âm thanh — một loa treble (tweeter) để tạo ra tần số cao và một loa trầm (woofer) cho dải trung và dải thấp — hãy nghĩ về những gì đang diễn ra phía sau chúng.
Tôi đoán rằng phần lớn các thiết lập DJ tại nhà đều được đặt sát vào tường. Trong một thiết lập chật chội như vậy, bạn sẽ nghe thấy âm thanh trực tiếp từ loa cùng với khá nhiều âm thanh phản xạ từ bức tường phía sau chúng, điều này ảnh hưởng đến độ rõ nét của âm nhạc bạn đang chơi. Nếu bạn rơi vào trường hợp này, hãy cân nhắc xem không gian của bạn có cho phép bạn đặt loa cách xa tường một chút hay không. Khoảng cách 3 feet (khoảng 90 cm) hoặc hơn sẽ là lý tưởng, nhưng nếu điều đó không thực tế thì ngay cả 1 foot (khoảng 30 cm) cũng có thể giúp đưa nhiều âm thanh trực tiếp hơn và ít phản xạ thô ráp hơn vào tai bạn. Nếu bạn hoàn toàn không thể dịch chuyển loa ra giữa phòng, thì bạn có thể muốn thêm một vật liệu hấp thụ âm thanh phía sau bệ máy DJ của mình. Một tấm rèm dày treo rủ từ trên tường xuống sẽ là một bước đi cổ điển.
Việc biết cách chúng ta muốn đặt loa như thế nào so với bức tường sẽ cho chúng ta một vị trí tổng thể tốt cho loa. Bây giờ, chúng ta sẽ thực hiện một số điều chỉnh nhỏ hơn để tạo ra một "điểm ngọt" (sweet spot) — nơi mà hình ảnh âm thanh rõ ràng nhất có thể được hội tụ lại giữa các loa. (Điều này dựa trên giả định rằng bạn đang sử dụng hai loa kiểm âm được kết nối theo dạng stereo để nghe bản mix tổng phát ra từ bàn controller hoặc mixer của bạn.) Chúng ta sẽ xây dựng điểm ngọt xung quanh vị trí mà DJ có khả năng sẽ đứng trong những phần phức tạp nhất của bài mix. Hãy tìm xem vị trí đó ở đâu đối với bạn và đánh dấu nó lại.
Tiếp theo, bạn sẽ muốn đặt loa gần với chiều cao của đầu, hoặc nếu loa phải đặt thấp hơn hoặc cao hơn bạn, hãy nghiêng chúng lên hoặc xuống để tạo thành một đường thẳng hướng đến đầu bạn. Tôi không khuyến khích việc nghiêng loa nhiều bằng việc tìm một giải pháp giúp đầu của bạn thẳng hàng theo chiều dọc với loa, vì nó giúp các điều chỉnh tiếp theo dễ dàng hơn rất nhiều.
Mặc dù chúng có thể tạo cảm giác không chắc chắn, nhưng một cặp chân đế loa kiểm âm studio đơn giản là phương pháp đã được kiểm chứng và tin dùng của tôi để đặt loa kiểm âm ở cùng độ cao với đầu khi tôi đang đứng. Tôi chưa bao giờ bị đổ chân đế lần nào, và nó luôn giúp việc tạo ra một điểm ngọt cho thiết lập DJ của tôi trở nên khá dễ dàng, vì tôi không phải lo lắng về góc nghiêng lên/xuống, và tôi có thể dễ dàng thực hiện các tinh chỉnh thông qua bước tiếp theo.
Điểm ngọt (The sweet spot)
Bây giờ, hãy tìm góc độ chính xác cho loa của bạn. Nếu bàn controller hoặc mixer của bạn đang đặt trên bàn làm việc hoặc bàn thường, và loa của bạn được thiết lập ở hai bên bàn, hãy hướng từng loa sao cho bạn có thể vẽ một đường thẳng từ loa treble (tweeter) đến chiếc tai gần nó nhất. Khi đứng ở trung tâm của các thiết bị điều khiển, bạn có thể nhận thấy có một vài cách để làm điều này: bạn có thể nghiêng loa hướng vào trong nhiều hơn, tạo ra một điểm ngọt hẹp ngay trên bàn mixer của bạn, hoặc bạn có thể mở góc loa rộng hơn để hướng vào tai khi bạn bước lùi lại một chút, hoặc đâu đó ở khoảng giữa.
Bạn càng hướng loa vào trong nhiều, điểm ngọt của bạn càng hẹp — nhưng có lẽ càng chính xác hơn; bạn càng hướng chúng ra ngoài, điểm ngọt của bạn càng rộng. Đây là sở thích cá nhân phụ thuộc vào cách bạn chơi DJ và nếu bạn đứng khi chơi, bạn có khả năng sẽ ở đâu vào những thời điểm quan trọng nhất của bài mix. (Nếu bạn chơi b2b nhiều trong không gian của mình, hãy cân nhắc mở góc rộng hơn.) Điều quan trọng nhất là bạn tạo ra một vị trí mà bạn có thể ghé đầu vào và nghe thấy âm nhạc một cách rõ ràng trên toàn bộ dải tần số.
Một khi bạn đã định hình được góc cơ bản, bạn có thể dùng một sợi dây để đo khoảng cách ở một bên, sau đó lặp lại số đo đó ở bên còn lại; một con số chính xác theo inch hay centimet ít quan trọng đối với việc thiết lập góc hơn là việc đảm bảo rằng nó càng gần mức bằng nhau ở cả hai bên càng tốt.
Điều tôi không khuyến khích là việc "chơi nhạc cho cả căn phòng nghe". Đối với một thiết lập DJ cá nhân, ưu tiên cao nhất phải là tạo ra một vùng để lắng nghe một cách kỹ lưỡng, với càng nhiều âm thanh trực tiếp càng tốt. Trong hầu hết các tình huống ở nhà hoặc studio nhỏ, âm thanh phát ra từ những chiếc loa kiểm âm đó là quá đủ cho bất kỳ ai khác đang chơi bời ở đó, miễn là bạn đã xử lý bất kỳ vấn đề âm học lớn nào khác trong không gian của mình (nói thêm ở bên dưới).
Phần còn lại của căn phòng
Trừ khi vị trí chính xác nơi bạn chơi DJ cũng là nơi bạn sản xuất âm nhạc hoặc thực hiện mixdown (kết xuất) các bài nhạc, bạn có thể sử dụng một số nguyên lý âm học cơ bản và rất nhiều hiểu biết thực tế thông thường để xử lý phần còn lại của không gian. Sàn nhà trong không gian của bạn là gỗ, bê tông hay thứ gì đó thực sự cứng? Hãy trải một tấm thảm xuống. Tấm thảm che phủ càng nhiều không gian thì nó càng triệt tiêu tốt một bề mặt phản xạ khổng lồ trong không gian của bạn.
Trần nhà thì phức tạp hơn: một tầng hầm có trần thấp đặt ra những thách thức khác so với một căn phòng áp mái có trần cao. Trong tầng hầm, các phản xạ bậc nhất đến từ trần nhà có thể gây ra các vấn đề tương tự như những gì tôi đã thảo luận về bức tường phía sau, vì vậy việc xử lý từ bức tường phía sau thiết lập của bạn đến ít nhất một hoặc hai foot phía sau điểm ngọt có thể là một trợ giúp lớn. Nếu bạn rơi vào trường hợp thứ hai và có một khoảng không phía trên đầu, bạn không phải lo lắng về việc triệt tiêu toàn bộ trần nhà, mặc dù một số tấm gạch âm học xếp so le có thể giúp giảm bớt tiếng vang. Nếu bạn có thể sáng tạo và thêm một chút chiều sâu cho cách treo chúng, bạn có thể cắt giảm các bề mặt song song, từ đó làm giảm tác động của hiện tượng cộng hưởng/sóng đứng.
Dọc theo các bức tường bên và tường phía sau của không gian, hãy tránh các khoảng trống và sự đối xứng. Bề mặt của bạn càng đa dạng, bạn càng ít có khả năng bị tích tụ hiện tượng cộng hưởng. Các kệ đĩa than, sách hoặc các phương tiện lưu trữ khác không bị xếp quá chật cứng có thể hoạt động như những bộ tán âm tốt — một loại vật liệu hoặc thiết bị không đơn thuần hấp thụ âm thanh mà còn phân tán nó ra, làm cho các phản xạ ngược trở lại ít bị đoán trước hơn và do đó tai chúng ta ít nhận thấy hơn. (Việc kết hợp một số hình thức tán âm vào quá trình xử lý âm học của bạn là một thói quen tốt, vì nếu chỉ dựa hoàn toàn vào việc hấp thụ có thể làm triệt tiêu âm thanh đến mức căn phòng của bạn nghe như bị chết/lặng câm.)
Khoảng cách không đều của một kệ sách không hoàn toàn đầy sẽ thực hiện việc tán âm, trong khi các vật liệu như bìa đĩa than bằng carton và các trang giấy cung cấp sự hấp thụ tinh tế xung quanh dải trung và dải cao. Ghế sofa và các loại ghế ngồi mềm khác cũng là những bộ hấp thụ âm thanh tuyệt vời. Tất cả chúng ta đều từng nghe thấy một khung kính rung bần bật theo một dòng bass, nhưng đừng cảm thấy như thể bạn không thể treo bất kỳ tác phẩm nghệ thuật nào lên tường. Tất cả là về việc tìm kiếm sự cân bằng. Hy vọng rằng, nếu bạn nhấn mạnh vào các vật liệu và cấu trúc có thể hấp thụ và tán âm, sẽ có ít năng lượng âm thanh thừa thãi di chuyển trong phòng để tạo ra tiếng rè và tiếng rền ù.
Các giải pháp xử lý riêng cho từng tần số
Tất cả những gì tôi đề cập cho đến nay là để giúp đạt được một âm thanh cân bằng, nhưng bạn vẫn có thể thấy căn phòng của mình nghe có vẻ bị lệch về mặt tần số — có lẽ hơi bị um, giống như tiếng bass vẫn có một đời sống riêng của nó. Như đã đề cập trước đó, dải âm trầm có xu hướng đòi hỏi một sự chú ý đặc biệt. Các sóng âm trầm lớn đến mức bạn không thể chỉ triệt tiêu chúng bằng một vài inch vải hoặc mút xốp (chúng sẽ xuyên qua đó) và trong bối cảnh của một căn phòng, năng lượng của sóng âm có thể tiếp tục tự nuôi dưỡng chính nó, khiến nó mất nhiều thời gian để tiêu tan hơn so với các tần số cao hơn.
Vì các lý do kỹ thuật âm học mà tôi sẽ không đi sâu vào ở đây, tiếng bass có xu hướng tích tụ ở các góc phòng, điều này khiến góc phòng trở thành nơi tốt nhất để giải quyết các tần số rắc rối đó. Trong khi bạn có thể tìm thấy các bộ cộng hưởng phức tạp (resonators) hoặc bẫy màng (membrane traps) trong các studio thu âm sang xịn, thì có rất nhiều mẹo tự làm để triệt tiêu tiếng bass. Bạn có thể đặt những chiếc ghế bành nhồi bông vào các góc phòng, xếp chồng những chiếc chăn bông gấp lại ở đó, thậm chí để nơi đó là nơi bạn chất đống tất cả quần áo bẩn đã quá hạn chưa gấp. Đây có thể là những gì chiếc gối của dân chơi âm thanh Tokyo nhằm đạt được. Nhưng nếu thẩm mỹ căn phòng của bạn có thể chịu đựng được, hãy chọn một vật liệu dày, tương đối đặc và xếp chồng nó vào các góc.
Âm thanh của chúng ta nghe như thế nào rồi?
Với tất cả những cân nhắc này được áp dụng, bạn có khả năng sẽ phát hiện ra hệ thống của mình nghe tốt hơn — rõ ràng hơn, cân bằng hơn, chi tiết hơn. Những phần quan trọng bạn cần nghe để mix nhạc như tiếng bass và trống có thể cảm thấy dễ nắm bắt hơn rất nhiều. Bạn cũng có thể thấy rằng mình không cần phải đẩy mức âm lượng (volume) lên quá cao. Mặc dù đây không phải là một bài viết về cách âm - các biện pháp xử lý ở đây nhằm mục đích làm cho không gian của bạn có âm thanh tốt, chứ không phải cách ly nó với thế giới bên ngoài - các giải pháp tôi đưa ra dù sao vẫn rất thân thiện với hàng xóm, vì bạn sẽ không cần phải tăng âm lượng để tìm kiếm các chi tiết âm nhạc.
Như tất cả chúng ta đều biết, việc tiếp xúc với mức áp suất âm thanh cao có thể làm tổn thương thính giác của chúng ta, và ngay cả khi loa kiểm âm studio của bạn chỉ bằng một phần nhỏ kích thước của một giàn máy hộp đêm, việc đặt tai ngay cạnh một chiếc loa đang bật hết công suất vẫn có thể gây ra tổn thương. Tại sao phải có một thiết thiết lập tại nhà mà bạn phải ép nó chạy cố, trong khi với cùng một thiết bị đó được sắp xếp và hình dung chu đáo hơn trong không gian, bạn có thể có một hệ thống thực sự dễ chịu để mix các giai điệu trên đó?
Giống như dân chơi âm thanh ở Tokyo, bạn có thể tìm thấy các giải pháp âm học mà không dẫn đến việc phòng khách của bạn biến thành một studio thu âm. Trong nhiều trường hợp, bạn sẽ có sẵn các vật liệu mình cần, hoặc bạn sẽ chỉ cần nhờ một người bạn giúp di chuyển một số đồ đạc xung quanh. Tuy nhiên, đừng lập bất kỳ kế hoạch nào cho khoảng thời gian sau đó nhé. Ngay cả khi bạn đã sở hữu thiết bị của mình được một thời gian, việc mix nhạc trên đó lúc này có thể mang lại cảm giác hoàn toàn mới mẻ.
